Welke dieren houden een winterslaap in België?

De dagen worden korter, de eerste nachtvorst kleurt het gras wit en het wordt stil in de tuin. Waar zijn de egels, de kikkers en de vlinders gebleven? Veel dieren hebben een slimme oplossing voor de koude, hongerige winter: ze gaan slapen. Maar niet elk dier doet dat op dezelfde manier. Trek je Snow Lynx Hoodie aan, met een lynx die geruisloos door diepe sneeuw trekt, en ontdek welke dieren in België een winterslaap houden en hoe je ze kunt helpen.

Winterslaap, winterrust of winterstarre?

Er zijn drie manieren waarop dieren de winter doorkomen:

• Winterslaap: de lichaamstemperatuur daalt enorm en de hartslag en ademhaling zakken tot een minimum. Het dier leeft op zijn vetreserves. Dat doen onder meer de egel, de vleermuizen en de slaapmuizen.
• Winterrust: het dier slaapt veel, maar wordt geregeld wakker om van zijn voorraad te eten. De lichaamstemperatuur daalt minder. Dat doen de eekhoorn en de das.
• Winterstarre: koudbloedige dieren, zoals kikkers, padden, hagedissen en insecten, worden even koud als hun omgeving en vallen stil. Zodra het warmer wordt, komen ze vanzelf weer op gang.

De egel: de bekendste winterslaper

Zo diep slaapt een egel

Tijdens de winterslaap daalt de lichaamstemperatuur van een egel van zo'n 38 °C naar amper enkele graden. Zijn hartslag zakt van meer dan honderd naar zo'n tien à twintig slagen per minuut. Toch slaapt een egel niet de hele winter door: hij wordt af en toe kort wakker, ongeveer om de week of anderhalve week.

In de late herfst zoekt de egel een verborgen plek, zoals een bladhoop of een takkenhoop, en bouwt hij een nest van bladeren, gras en mos.

De egel heeft het moeilijk

Het gaat niet goed met de egel. Volgens de VRT staat hij sinds kort op de lijst van bedreigde soorten. Een vogelopvangcentrum zag in 2025 opvallend minder egels binnenkomen dan het jaar voordien: 838 tegenover bijna 1.400. Die daling wordt toegeschreven aan difterie, een bacteriële infectie die egels sinds 2017 treft.

Een egeltje gevonden in de winter?

Om de winter door te komen, moet een egel genoeg vet hebben. Het Natuurhulpcentrum in Oudsbergen houdt jonge egels in de opvang tot ze zo'n 500 gram wegen.

• Zie je in november of december nog een klein egeltje rondlopen, overdag of in de kou? Dan heeft het het waarschijnlijk moeilijk. Contacteer een opvangcentrum.
• Geef een egel nooit melk. Egels kunnen geen melk verteren en krijgen er diarree van. Een schaaltje water of wat kattenvoer mag wel.

Zieke of te lichte egels overwinteren in het Natuurhulpcentrum op een speciale egelzolder. In de lente worden ze teruggezet op de plek waar ze gevonden werden, in hun eigen territorium.

Een koude winterdag in de tuin vraagt om een warme laag, zoals de Tundra Walk Sweatshirt, met kariboes op een eindeloze, bleke vlakte.

Vleermuizen

Ook vleermuizen houden een echte winterslaap, ruwweg van november tot maart. Ze zoeken daarvoor een koele, vochtige en rustige plek, zoals een fort, grot, kelder of bunker. Hun hartslag kan dan dalen tot één slag per twee à drie minuten. Wie een slapende vleermuis wekt, kan haar leven in gevaar brengen. Alles over hun winterverblijven lees je in ons artikel over vleermuizen in België.

Slaapmuizen: de echte langslapers

In België leven drie soorten slaapmuizen: de eikelmuis, de hazelmuis en de relmuis. Hun naam zegt het al: ze slapen een groot deel van het jaar.

• Eikelmuis: te herkennen aan zijn zwarte "masker" rond de ogen. Hij staat sinds 2014 als bedreigd op de Belgische Rode Lijst, door het verlies van zijn leefgebied en het verdwijnen van insecten. In 2024 plaatsten Natuurpunt en de stad Sint-Truiden 15 nestkasten om hem te helpen.
• Hazelmuis: een klein, goudbruin muisje dat onder meer in de Voerstreek voorkomt.
• Relmuis: de grootste van de drie. In België komt hij alleen in het uiterste zuiden voor, in de Gaume.

In Vlaanderen leven alleen de eikelmuis en de hazelmuis.

Winterrust: eekhoorn en das

De eekhoorn houdt geen echte winterslaap. Hij legt in de herfst voorraden aan en komt op zachte winterdagen uit zijn nest om ervan te eten. Lees meer in ons artikel over eekhoorns in België.

Ook de das houdt een winterrust. Hij blijft bij koud weer in zijn burcht, maar wordt tussendoor wakker.

Winterstarre: kikkers, vlinders en lieveheersbeestjes

• Kikkers en padden overwinteren in winterstarre, vaak in de modder of onder bladeren in de buurt van water.
• De citroenvlinder overwintert als volwassen vlinder, verborgen in groenblijvende struiken zoals klimop en hulst. Hij overleeft zelfs vorst. Daarom is hij vaak de eerste vlinder die je in de lente ziet.
• Lieveheersbeestjes zoeken elkaar in de winter op en overwinteren in groepjes.
• De meeste andere vlinders overwinteren als ei, rups of pop, verstopt in bladeren of gras.

En de vogels?

Vogels houden geen winterslaap. Veel soorten, zoals de zwaluwen en de ooievaars, trekken naar het zuiden. Andere vogels komen juist naar ons: ganzen en eenden uit Scandinavië en Siberië brengen de winter in België door. Hoe de grote trek van de kraanvogels verloopt, lees je in ons artikel over kraanvogels spotten in België.

Zo help je dieren de winter door in je tuin

• Laat bladeren en takken liggen. Een bladhoop of takkenhoop is een perfecte schuilplaats voor egels en insecten.
• Laat plantenresten staan. In holle stengels en uitgebloeide planten overwinteren veel insecten.
• Maak een egelwegel: een kleine opening onderaan je tuinafsluiting, zodat egels van tuin naar tuin kunnen.
• Laat een stukje tuin wild. Een tuin die een beetje geworteld mag zijn in de natuur, net als de Still Roots Sweatshirt, geïnspireerd op bostexturen en aardetinten.
• Hang een insectenhotel of nestkasten op.
• Voeder de vogels met zaden en vetbollen als het echt koud is.
• Kijk uit bij het opruimen van bladhopen en composthopen: er kan een slapende egel in liggen.

Veelgestelde vragen

Welke dieren houden een winterslaap in België?

De egel, de vleermuizen en de slaapmuizen (eikelmuis, hazelmuis en relmuis) houden een echte winterslaap. De eekhoorn en de das houden een winterrust en worden tussendoor wakker.

Mag je een egel melk geven?

Nee. Egels kunnen geen melk verteren en krijgen er diarree van. Geef liever een schaaltje water of wat kattenvoer.

Wat is het verschil tussen winterslaap en winterrust?

Bij een winterslaap zakken de lichaamstemperatuur, hartslag en ademhaling sterk en leeft het dier op zijn vetreserves. Bij een winterrust daalt de temperatuur minder en wordt het dier geregeld wakker om te eten.

Voor wie houdt van het koude seizoen

Rijp op het gras, stilte in het bos en een egel die ergens diep onder de bladeren ligt te slapen: ook de winter heeft zijn magie. Ontdek onze dierendesigns in de Wildlife-collectie, zoals het Forest Floor-shirt met paddenstoelen op de bosbodem, of de Pine Dusk Sweatshirt met een rij dennenbomen. Verzending is gratis in de hele EU vanaf €45 (anders €4,99).